Helsedirektoratet manglar nynorskkompetanse til å dekkje informasjonsbehovet, innrømmer kommunikasjonsdirektøren. – Kvifor vert det ikkje stilt krav om kompetanse på begge skriftspråk? spør nynorskkommunar.

Fleire nynorskkommunar hevda i januar til Nynorsk pressekontor at det har vore utfordrande å få ut viktig helseinformasjon til befolkninga gjennom pandemien fordi informasjonen frå Helsedirektoratet i hovudsak har vore på bokmål, – eller kome for seint på nynorsk.

Etter at NPK gjorde ei sak på dette i slutten av månaden, er nokre fleire nynorskfiler no tilgjengelege i ressursbanken til Helsedirektoratet. Framleis opplever kommunane likevel at nynorskversjonen kjem ei veke etter bokmålsversjonen. Han kjem også etter dei fleste andre minoritetsspråka i Noreg.

Dette held ikkje, meiner kommunikasjonssjef Iselin Nevstad Øvrelid i Herøy kommune.

– Filer som kjem ei til to veker etterpå, er utdaterte i ei tid der regelverk og tiltak har endra seg frå veke til veke, seier ho, men understrekar samstundes at utfordringa ikkje gjeld særskilt for koronamateriell og heller ikkje starta med pandemien.

Pandemien har likevel vist fram omfanget av problemet.

– Urimeleg

Stortingsrepresentant for Høgre, Liv Kari Eskeland, var i mange år ordførar i nynorskkommunen Stord og seier at det er urimeleg å skyve denne jobben over på nynorskkommunane.

– Som tidlegare ordførar i ein nynorskkommune, meiner eg det er uhaldbart å påleggje nynorskkommunane å gjere dette omsetjingsarbeidet. Det er også heilt urimeleg og lite samfunnsøkonomisk tenleg at kommunane sjølve skal gjera eit arbeid som kan gjerast éin gong i direktoratet, meiner ho.

– Ikkje flinke nok

I saka frå NPK i januar var det ein tydeleg skilnad mellom det nynorskkommunane uttrykte og kommentaren frå Helsedirektoratet.

– Det aller meste har blitt laga både på nynorsk og bokmål, skreiv dåverande kommunikasjonsdirektør Trine Melgård. Ny, fungerande kommunikasjonsdirektør Oluf Nyquist uttrykkjer ei anna haldning.

– Me kan sjølvsagt bli betre, og me har ikkje vore flinke nok gjennom pandemien. Men det ligg inga nedvurdering av nynorsken i dette, seier han og understrekar at det heller ikkje handlar om manglande vilje.

Ikkje nok nynorskkompetanse

– Det handlar om kapasitet i ei tid med særskilt mange oppgåver, forklarer Nyquist og siktar mellom anna til at ikkje alle dei som har produsert materiell til bruk i kommunane har nok nynorskkompetanse.

– Vil eit tiltak for Helsedirektoratet då vere å sørgje for å tilsetje nok folk med nynorskkompetanse?

– Det kan eg ikkje love, det må vere ei samla vurdering av kompetanse, men det kan vere eit kriterium. Men me må løyse det med dei ressursane me har.

– Inga god forklaring

Liv Kari Eskeland tykkjer ikkje at forklaringa held mål.

– Direktorata har eit heilt klart mandat og plikt til å kommunisere ut sin bodskap på både bokmål og nynorsk. Manglande kapasitet og kompetanse, der alltid nynorsk kjem dårlegast ut, er på ingen måte ei god nok forklaring på kvifor ein ikkje følgjer språklova.

Direktør i Språkrådet, Åse Wetås, kommenterer saka slik:

– Alle offentlege organ skal ha kompetanse til å bruke begge språka. Det krev aktive handlingar for å sørgje for at begge språka er synlege for alle, slik lova krev. At me har ein pandemi og knapt med tid kan ikkje vere eit argument for å velje bort det eine skriftspråket. Det gir ikkje meining.

Øvrelid, representanten for nynorskkommunane, viser også til språklova og spør ganske enkelt:

– Kvifor vert det ikkje stilt krav om kompetanse på begge skriftspråk når ein tilset nokon som skal jobbe med kommunikasjon i det offentlege? (©NPK)

Frå hausten av heiter det berre skole og ikkje skule i Hemsedal. Etter 85 år droppar kommunen nynorsk og går over til bokmål.

Det vart vedteke av eit delt kommunestyre onsdag kveld. Åtte representantar stemde for å halde fram med nynorsk, medan ni stemde mot.

Det skriv Hallingdølen.

I september stemde eit knapt fleirtal i befolkninga i Hemsedal for å behalde nynorsk, medan kommunedirektøren rådde kommunestyret til å velje bokmål. Økonomi var eit av argumenta.

– Vel ein nynorsk framfor bokmål som hovudmål, vil det krevje opp mot 5,3 årsverk ekstra på 1.-7.-trinn, skreiv dei i grunngivinga si.

Kommunestyrerepresentant Norunn Rivedal (Sp) stod bak forslaget om å behalde nynorsken. Ho argumenterte for å gi nynorsk ein ny sjanse.

(©NPK)

Viktig pandemi-informasjon frå helsestyresmaktene kjem berre på bokmål. Nynorskkommunar slit med å få ut viktig informasjon til innbyggjarane. – Uhaldbart og i strid med språklova, seier direktør Åse Wetås i Språkrådet.

Under koronaen har helsestyresmaktene hatt ei særleg viktig rolle i å få ut informasjon til innbyggjarane om den stadig skiftande situasjonen og om nasjonale og regionale koronatiltak og -reglar som har vore i kontinuerleg endring.

Men nær all informasjon frå helsestyresmaktene har kome på bokmål.

– For ei veke sidan talde eg gjennom Helsedirektoratets koronamateriell til bruk for kommunar og fylkeskommunar og fann 14 filer på nynorsk, medan det låg 703 filer på bokmål, fortel Erlend Friestad, kommunikasjonsansvarleg i Hareid kommune til Nynorsk pressekontor.

Det utgjer rundt 2 prosent, langt frå dei 25 prosentane som språklova krev at kvar målform skal vere representerte med, – rett nok over tid.

For kommunar som nyttar nynorsk som administrasjonsspråk, har de vore ei omstendeleg affære å få ut informasjonen til sine innbyggjarar.

– Det er ikkje det at me ikkje forstår bokmål, men som nynorskkommune skal me kommunisera med innbyggjarane på nynorsk i våre kanalar, seier Friestad, som snakkar på vegner av seks andre nærkommunar i Møre og Romsdal.

– Rein tekst kan me omsetje, og det er tidkrevjande nok, men også plakatar, banner og videoar til sosiale medium er i hovudsak på bokmål. Desse filene er ubrukelege for oss sidan dei ikkje kan redigerast, seier Friestad.

Må lage materiell sjølv

Friestad har sett seg lei på at dei må bruka tida på å laga informasjonsmateriale sjølve, når bokmålskommunane får det ferdig til å sende ut.

Han kan heller ikkje forstå kvifor Helsedirektoratet ikkje får dette til.

– Når dei først har brukt tid på å laga det grafiske eller ein videosnutt, er det ikkje mykje som står att for å få det på nynorsk. Og det må jo vera i deira interesse at materialet dei lagar også blir brukt av oss.

I 2020 hadde 90 kommunar vedtak om nynorsk som administrasjonsspråk.

På urdu, men ikkje nynorsk

Friestad påpeikar at mykje materiale finst på mange minoritetsspråk, som polsk, samisk, arabisk og urdu, men ikkje på nynorsk.

– Dette er ikkje for å setje språk opp mot kvarandre, sjølvsagt skal alle innbyggjarar få informasjon på sitt språk. Men då kan vel dei lage nynorskversjonen også? spør han.

Direktør i Språkrådet, Åse Wetås, er ikkje nøgd.

– Det er fullstendig uhaldbart. Helsedirektoratet har eit klart, objektivt ansvar. Vekslingskravet er heilt tydeleg i språklova. Målvekslinga skal skje heile tida. Det viser ein klar svikt i rutinane. Det skal ikkje skje og er ikkje i tråd med lovverket.

– Når det gjeld kommunikasjon med kommunar og materiale som er berekna på den einskilde kommunen, skal dei bruka språket som kommunen har språkvedtak om, seier ho.

Avviser kritikken

Kommunikasjonsdirektør Trine Melgård i Helsedirektoratet kommenterer kritikken slik:

– Dei siste to åra har vi jobba intenst med utvikling, produksjon og distribusjon av informasjonsmateriell om pandemien til befolkninga. Det aller meste har blitt laga både på nynorsk og bokmål, sjølv om kapasiteten, både internt og hos samarbeidspartnarar, har ført til at det stort sett er bokmål som blir ferdig først.

– Vi prøver alltid å gjere viktig informasjon tilgjengeleg på både bokmål og nynorsk så raskt som mogleg. I nokre tilfelle har vi ikkje klart dette, og då er vi veldig glade for at vi får venlege påminningar. Det er sjølvsagt ikkje bra nok at sentrale statsorgan som oss ikkje har lukkast med å nå 25 prosent-kravet. Det må vi berre beklage og gjere vårt beste for å bli betre på, seier ho.

Fekk kritikk i 2020

Helsedirektoratet har også tidlegare fått påpåkning frå Språkrådet. I ei tilbakemelding på ein rapport om målbruken i direktoratet i 2020, stod det mellom anna:

«Det er så lite nynorsk på dei nettsidene de eig og administrerer, at det er nær null. Vi finn ikkje nynorsken kor godt vi enn leitar. Det er svært alvorleg.»

I si sjølvrapportering sa Helsedirektoratet i at dei ikkje hadde tid eller ressursar til å prioritere slikt språkarbeid i verksemda. (©NPK)

Fylkeskommunane har fått språklege plikter med den nye språklova. Vestfold og Telemark tilsette nynorskkonsulent allereie i fjor.

Kristin Berge har gått frå å vera nynorskkonsulent i engasjement til fast tilsett som kommunikasjonsrådgjevar og ansvarleg for nynorsk og klarspråk i Vestfold og Telemark fylkeskommune.

– Eg har starta med blanke ark, nesten. I Telemark er nokre tilsette vande med å skrive nynorsk, men i Vestfold er det mest ingen – eller kanskje ingen, som har nynorsk som hovudmål. Eg har fått på plass nynorskkontaktar i kvar seksjon, desse har eg sendt ut nynorskbrev til, og bede dei formidle til kollegaer at eg finst og kan hjelpe. I nynorskbreva har eg formidla tips og skriveråd. Fylkeskommunen har også ei innside, ei intern heimeside, med gode råd om skriving – også på nynorsk.

Synleg i media

Kristin Berge òg skrive lesarinnlegg til avisene i både i Vestfold og Telemark.

– Eg er fast spaltist i sidene Telemark Tidend i Telemarksavisa (TA). Det er fire sider nynorsk i avisa kvar fredag. I utganspunktet var Telemark Tidend ei avis Mållaget Dag gav ut, men var eit vedlegg i avisa Varden frå 1948 til 2011. Då overtok TA, og her får nynorskkonsulenten i fylkeskommunen kome med nynorske tankar.

– Vestfold og Telemark fylkeskommune er ein stor organisasjon med over 4 000 tilsette, og det er vanskeleg å nå fram med bodskap, for det blir veldig mange bodskap som skal nå folk. Men vi held fram, for politiske vedtak må vi jo etterleve.

Positive tilbakemeldingar

– Det har berre vore positive tilbakemeldingar på det eg har gjort. Samstundes har folk det hektisk, og eg trur vedtaket om minst 25 prosent nynorsk som fylkestinget fatta i 2019 ofte blir oppfatta som ei tilleggsoppgåve. Eg håpar eit omsettingsverktøy vil hjelpe på motivasjonen.

– Korleis har det gått, då? Har de greidd målet om 25 prosent nynorsk i kommunikasjonen frå fylkeskommunen?

– Nei da. Vi har ein lang veg å gå! Det er ikkje store resultata så langt, dessverre.

– Korleis måler de dette?

– Etter råd frå Språkrådet kan måling skje ved at kvar fjerde tekst er på nynorsk. Ansvaret ligg hjå sektorleiarane.

Nybrottsarbeid

Kristin Berge synest synest det har vore eit artig nybrottsarbeid å vere nynorskkonsulent i fylkeskommunen.

– Eg hadde ingen retningsliner å følgje, så eg har famla meg litt fram. Eg må innrømme at det har vore ein trå start med heimekontor nesten heile tida, men eg trur det blir enklare når vi møtes igjen. Eg ser også fram til at omsettingsverktøyet kjem på plass. Folk lærer ikkje å skrive nynorsk av eit slikt verktøy, men eg håpar at meir nynorsk vil gjere folk meir positive og inspirerte. Kanskje kan dei bli betre også? Ein lærer av å lese, som kjent.

No har ho gått frå engasjement som nynorskkonsulent til fast tilsett som kommunikasjonsrådgjevar.

– Eg skal framleis ha ansvar for nynorsk og klarspråk, i tillegg til andre kommunikasjonsoppgåver.

Kristin Berge har bakgrunn som journalist i mange år i avisene Varden, Telemarksavisa, Vest-Telemark Blad og Sandefjords Blad.

– Dei siste ni åra har eg vore informasjonsansvarleg ved Telemark museum. I telemarksavisene skreiv eg for det meste nynorsk, men etter ni år på museet i Brekkeparken i Skien måtte eg verkeleg friske opp nynorsken min.

God hjelp

– Kva råd vil du gi til andre fylkeskommunar for nynorskarbeidet deira?– Eg er vel framleis der at eg hentar råd og tips hjå andre. Eg er takksam for kunnskapsdeling frå blant andre Stavanger kommune og Møre og Romsdal fylkeskommune. Eg er ganske ofte innom heimesidene til Vestland fylkeskommune for å finne hjelp, dei er veldig gode.

– Trur du den nye språklova kan hjelpa til slik at det blir meir nynorsk i enkelte fylkeskommunar?

– Ja, no er det lovfesta! Vi skal fremje språkmangfaldet, nynorsk skal vere jamstilt med bokmål – og offentlege etatar har særleg ansvar. Eg er også glad for at klarspråk er lovfesta. Det blir jo skrive ein del tekstar i byråkratiet som mest er uforståeleg.

– I kva grad er fylkeskommunane førebudde på å svara innbyggarane sine på deira eige skriftspråk?

– Det er ganske mange i organisasjonen som kan skrive nynorsk, sjølv om det ikkje er hovudmålet deira. Eg har også forsøkt å formidle at eg er her, og kan hjelpe. For mange er det nok likevel eit heft å måtte svare på den målforma dei ikkje brukar til dagleg.

LES OGSÅ: Språklova: Dette er dei viktige paragrafane for kommunane