Heim Innspel Språk på hjernen

Språk på hjernen

Forskingsdagane 2020 har fokus på hjernen.

Vi som har valt å arbeide med språk, kan kanskje seiast å ha språk hjernen. «Å ha noko på hjernen» er ein såkalla metafor, det vil seie eit ord eller uttrykk som ein bruker i overført tyding. Sjølvsagt har ein ikkje språk hjernen. hjernen har ein eventuelt væske og hjernehinna og hovudskallen utanpå. Dei fleste av oss har derimot språk i hjernen.

John Locke førestilte seg på 1600-talet at hjernen i utgangspunktet var tom (tabula rasa) og dermed kunne fyllast med innhald gjennom ytre påverknader som sanseinntrykk og erfaringar. Dette synet blei vidareført i åtferdsstyrte (behavioristiske) tilnærmingar på starten av 1900-talet, der blant anna B.F. Skinner var oppteken av språkleg åtferd.

Etter kvart som hjerneforskinga utvikla seg, blei det derimot vanskelegare og vanskelegare å tru på at ein lærte språk berre gjennom ytre påverknader. I 1957 gjekk Noam Chomsky til åtak på Skinner sitt språksyn, og sidan då har språkforskinga gjort kvantesprang, som er ein annan kjend metafor. Med Chomsky fekk ein eit såkalla nativistisk syn på språk, der ein går ut ifrå at ein del av språket sit i hjernen frå fødselen av. Sjølv om ein ikkje har språk hjernen, har ein altså språk i hjernen.

Ein kan tru at småbarn lærer ord som «mamma» og «pappa» først fordi dei blir eksponerte for desse orda. Men dei blir også eksponerte for mange andre ord heilt frå fødselen av, men som dei lærer å uttale og bruke mykje seinare. «Mamma» og «pappa» er derimot lydkombinasjonar som er relativt lette å meistre for menneskebarn som har hatt lang øving i å sutte og smatte, dvs. bruke begge leppene aktivt.

Det som er enda meir spennande, er at barn kan lage ord eller setningar som ingen har laga før dei, det vil seie som ingen kan ha putta i hjernen på dei. Dette er mogleg fordi hjernen allereie frå fødselen av har evna til å lage språklege strukturar og reglar som kan brukast til å kommunisere med andre menneske.

Sjukdommar og skadar som rammar hjernen, gjev oss innblikk i at ulike delar av hjernen handterer ulike delar av språksystemet. Dessverre er det mange som får afasi, det vil seie språkvanskar etter skadar på hjernen. Nokre kan slite med å uttrykkje seg etter ein skade, og andre kan ha problem med å forstå. Legane Broca og Wernicke identifiserte allereie på 1800-talet ulike område i hjernen som har mest ansvar for produksjonen og forståinga av språk.

Tradisjonen etter Chomsky er også relevant for datakommunikasjon og utviklinga av kunstig intelligens. Men sjølv om ein har klart å lage svært avanserte datamaskiner, er det per i dag framleis menneskehjernen som er best på språk. Hugs på det neste gong du er ueinig med stavekontrollen.

NYNORSK INSPIRASJON

Fem bibliotek kan bli nynorskfyrtårn

På landsmøtet i Noregs Mållag i helga lanserer direktør i Nynorsk kultursentrum Per Magnus Finnanger Sandsmark ei ny satsing på nynorskformidling i...

Tips til digital litteraturformidling på nynorsk

Kreativiteten i den digitale litteraturformidlinga blømer i desse koronatider! Utlånet av digitale bøker har auka dramatisk etter at biblioteka stengde. Her har me samla fleire tips...
Foto: Colourbox

Her finn du digitale skuleressursar på nynorsk

Her får du hjelp til å finna digitale ressursar på nynorsk til bruk i skulen. Stengde skular og digital heimeskule viser kor viktig det...
Oppe frå venstre: Arnfinn Kolerud, Linn T. Sunne, Magnhild Bruheim, Solveig B. Bendixen og Bente Bratlund. Nede frå venstre: Atle Hansen, Harald Nortun, Maria Parr, Ingunn Thon og Rune Belsvik. Foto: forlaga og Framtida.no

Her er dei 10 beste barnebøkene på nynorsk

Ein jury har nominert dei ti beste barnebøkene som er skrivne på nynorsk etter år 2000. Barn og unge frå heile Noreg har sendt...
Ordførar Jorunn Skåden delte ut bokkasse til 1. og 2. trinn ved Valestrand oppvekstsenter. Foto: Svein Olav B. Langåker

Sveio deler ut nynorske bøker for 100.000 kroner

Bruker premiepengane på nynorske bøker for barn og unge etter å ha blitt kåra til Årets nynorskkommune i fjor. –...

Tysvær snudde negativ nynorsktrend

  Elevane på nynorskskulane i Tysvær kommune valde vekk nynorsk. No har kommunen klart å snu trenden.   I 2016 ville ingen foreldre ved skulane...

MEST LESE

Mållaget krev at nynorsken blir sikra i digitale læremiddel

Noregs Mållag krev at regjeringa sikrar nynorsken og sårbare nynorskelevar i den nye opplæringslova. Mellom anna meiner det digitale læremiddel på nynorsk...

Teater Vestland klare for storpremiere

31. oktober er det er duka for storpremiere på Teater Vestland. Stykket heiter «Frakt under havet», er skrive av Arthur Miller, og...

Graveprosjekt for lokalaviser skal undersøke sentraliseringa i Noreg

Landslaget for Lokalaviser (LLA), NRK og Senter for undersøkande journalistikk (Sujo) går saman om eit felles prosjekt der dei skal undersøke kvifor...

Kåringa av Årets nynorskkommune har tatt heilt av – over 75.000 har røysta

Hard kniving mellom Kvinnherad og Voss i toppen av den uoffisielle avrøysinga til Framtida.no. Kvinnherad leier førebels i den...