Smak på følgjande påstand, stadig å finne i det offentlege ordskiftet om sidemålet sin plass i skulen: «Meir øving i hovudmålet og mindre opplæring i sidemålet vil gjere elevene flinkare i norsk». Er det sant?

Kommunikasjon er utfordrande. Vi seier noko, men meiner noko anna, og det heilt utan å vere ironiske. Politikarar er flinke til slikt. Berre tenk på Bill Clinton, som sa han aldri hadde hatt sex med den kvinna. Eg mistenker Linda Helleland frå Høgre for å vere flink til det same, altså til å seie ting ho ikkje meiner. For nokre veker sidan uttalte ho at Høgres barnehageutval ville etablere eit barometer på nettet for å skape konkurranse mellom barnehagane, slik at foreldra kunne få velje den barnehagen som hadde god kvalitet, og slik at dei barnehagane med dårlegast kvalitet kunne leggast ned.

Ved første augekast kan det sjå ut som Helleland meiner det ho seier, men du må ikkje la deg lure så lett. Ord er stort sett til forvirring. Babel i Bibelen er eit bra bilete på det. Gud meinte at menneska byrja å forstå for mykje. Vi hadde allereie ete eple og tileigna oss kunnskap som førte oss langt ut i synda. Då menneska laga tårnet i Babel for å nå til himmels, svara Gud med å konstruere uendeleg mange tungemål, slik at vi for all tid skulle misforstå kvarandre.

Det hadde truleg ikkje vore naudsynt, for vi har like vanskeleg for å forstå kvarandre om vi snakkar norsk alle som ein. Når nokon seier «det er sikkert rett», byrjar eg å tvile på om det er rett. Det tyder sjølvsagt at det heilt sikkert finst mange andre løysingar som er mykje betre. Når eg høyrer at «du bør kanskje gjere det slik», forstår eg raskt at det er den beste måte å gjere det på. Kanskje er eit tvilande ord, men her finst det ingen tvil. Om rett skal vere rett, og det skal det jo vere, burde vi gjere eit ordbyte: «det er kanskje rett» og «du bør sikkert gjere det slik». Problemet er at vi ikkje vil forstå kva som er meint, fordi vi er så vande med det motsette.

Om nokon prøver seg med å ta vekk «kanskje» og «sikkert» og seier «det er rett» og «du bør gjere det slik», vil dei framstå som sjølvgode idiotar, og det er verre enn nokon ting.

Frå militærtida kan eg godt hugse eit skilt på veggen over pissoaret: «Spytt ikke snus og slipp ikke sneiper i renna». Ikkje røykte eg, og ikkje brukte eg snus, så eg visste ikkje kva eg skulle gjere. Det var først etter at eg fekk born, at eg forstod kvifor vi treng slike skilt. Verda er full av freistingar som vi vaksne må lære dei å halde seg langt unna. Sidan det er vanskeleg å ikkje kaste seg ut i syndige og farefulle gjerningar, treng vi åtvaringar og forbod.

Vi må starte tidleg, slik at ungane forstår korleis dei ikkje skal bere seg åt. Dei må lære av Margrethe Munthe at dei ikkje kan gå inn i stova med hua på. Fleire vers burde vore skrivne om kor saftglaset ikkje skal stå, kva dei ikkje skal seie i selskap, og kor tid dei ikkje skal legge seg om kvelden. Forfallet blant born og unge har kome snikande i takt med at forbodsskilta er fjerna.

Eg tenkjer med sakn på skilta i og utanpå skulebussen frå ungdomstida mi. Dei var vakkert innramma med kvit skrift på raud botn. Framme hos sjåføren stod det «Uroa ikkje føraren» og «Ikkje sitt på motorkassen». Når vi steig ut av bussen, lyste det mot oss: «Gå ikkje over vegen før bussen har køyrt.» Enkelte vil hevde at vi ikkje bør bruke ordet ikkje, slik at born får vite kva dei skal gjere i staden for kva dei ikkje skal gjere, men det er kanskje ikkje sikkert at nokon vil forstå skilt som «Her skal du berre pisse«, «La føraren få fred», «Sitt i stolane» eller «Gå over vegen etter at bussen har køyrt».

Eg vel difor å leve i den tru at Høgres barnehageutval sikkert meiner at vi ikkje skal ha eit barnehagebarometer. Kanskje.

I 2003 laga Sofia Coppola den fantastiske filmen Lost in translation, med Scarlett Johansson og Bill Murray. Tittelen vart ikkje omsett til norsk – heldigvis.

Barnekanalen NRK Super er i ferd med å endra NRK sin språkpolitikk. Statskanalen går no i bresjen for å dubba utanlandske fjernsynsprogram, også klassiske nordiske familieseriar som Vi på Saltkråkan og Barna i Bakkebygrenda. Kanskje me berre er nostalgiske, men for oss kan det høyrast ut som om Astrid Lindgren har tapt mykje på omlegginga. Viktigare er det kanskje at norske born på denne måten vert svakare språkbrukarar. Det er påvist at nordmenn skjønar svenskar og danskar mykje betre enn dei skjønar oss – truleg av di me er vande med å høyra ulike dialektar –, og heilt fram til no: andre nordiske språk, rundt oss i kvardagen.

I norske etermedia har det heldigvis vore lite dubbing. Men dei som har sett på spansk eller italiensk fjernsyn, veit at korkje Scarlett Johansson eller Bill Murray kjem styrkte ut som skodespelarar i latinske versjonar. Ein ting er at mykje av det særmerkte med ein film forsvinn når han vert dubba – kvaliteten vert rett og slett dårlegare. Men like viktig er det at me tek frå borna våre høve til å høyra andre språk og til å utvikla språkkjenslene sine.

Språkforskar Øystein Vangsnes seier det slik til Bergens Tidende: «De fleste språkforskere er enige i at jo mer variert språkstimulering du får, desto mer styrker du ditt eget språk (…) Vi har ingen tradisjon for å dubbe i Norge. I land som har det, som i Spania og Italia, ser vi også at de er mindre flinke enn oss til å snakke engelsk, for eksempel. Når du kun blir presentert for språket i ein kunstig skolesituasjon, mister du andre og viktige anledninger til å lære det.» Det er freistande å ta opp ein diskusjon om sidemålsproblematikk her, men me lar den ballen liggja i dag …

Intervjuet med Vangsnes stod på trykk i BT den 20. august i år. I same utgåva går språkprofessor Sylfest Lomheim sterkt ut mot delar av oljeindustrien som ikkje klarar å rekruttera mange nok norske ingeniørar og difor ønskjer å ha engelsk som arbeidsspråk i Nordsjøen:

– Dei som vil erstatte norsk med engelsk som arbeidsspråk i Noreg, har ikkje peiling på kva dei snakkar om. Dei undervurderer kva dette dreier seg om. Det å kunne eit språk er ikkje det same som å kunne bestille øl, eller småprate i kantina, seier Lomheim, som meiner bruk av engelsk i staden for norsk aukar faren for ulukker på sokkelen.

På norske sjukeheimar og på andre kommunale arbeidsplassar arbeider det i dag svært mange utlendingar. Innvandrarar som kjem hit frå land utanfor EU, har rett på eit minimum av språkopplæring. Arbeidsinnvandrarar frå EU, både svenskar og andre, har ikkje rett til betalt språkopplæring, men vert tilsette likevel. Det er ikkje berre på sokkelen det kan skje ulukker.

Desse to debattane er viktige kvar for seg, men dei heng også saman. Dei som ikkje ser samanhengen kan kjøpa filmen Lost in translation og sjå han med spansk lydspor …