Heim Innspel Forskingsdagane – Mat for mons

Forskingsdagane – Mat for mons

Forskingsdagane er ein nasjonal, årleg festival der alle typar forskings- og kunnskapsbaserte institusjonar blir inviterte til å vise fram si verksemd for allmenta på nye og spennande måtar. Som regel har ein eit nytt hovudtema kvart år, og i år er temaet «mat».

 

Fagfeltet mitt er språkvitskap. Eg har skrive om språk under temaet «kommunikasjon», «hav og vatn», «samfunn», «kjemi», «forskingas verktøy» og «evolusjon». Kva kan ein så seie om språk og mat? Det første eg kjem på, er «mat for mons», som då blir «ein gefundenes Fressen» for meg – akkurat det eg treng.

«Mat for mons» er eit fast uttrykk. Det som kjenneteiknar slike faste frasar, er ofte allitterasjon eller bokstavrim; det vil seie at fleire av orda byrjar med same bokstav. Liknande uttrykk med allitterasjon er «høg i hatten» eller «seig som sirup». Det er bokstavrimet som gjev uttrykka litt ekstra kraft – eller fynd. Derfor seier ein òg fyndord. Elles finst jo også «kraftuttrykk», men då går det meir på innhaldet, som gjerne kan vere litt grovare og gå over i banning. «Banna bein» og «fy, faen» er kraftuttrykk med bokstavrim. Ein ser då at vi menneske er opptekne av det poetiske i språket, sjølv når vi føler behov for å uttrykkje negative følelsar. Det finst nok dei som vil meine at nordnorske kraftuttrykk har ein eigen poesi.

«Mat» høyrer elles til ordklassen substantiv. Det er ikkje så vanleg å bruke ordet i fleirtal. Det er vanskeleg å seie «ein mat» og «fleire matar». Ein seier som regel «mat» og «mykje mat». Mens dei nordiske språka framleis har den generelle tydinga «noko ein kan ete», har det engelske ordet «meat» fått innsnevra tydinga til «kjøtt». Det tyske ordet «Mast» er husdyr som ein har tenkt å slakte. Her kan ein sjå at tydinga for så vidt er mat, men også med vekt på kjøtt.

Det engelske ordet for «mat» er «food», som svarer til norsk «fôr» og tysk «Futter». Her ser vi igjen korleis tydinga til eit ord kan endre seg i ulike språk og kulturar. Før brukte ein òg verbet «ete» på norsk på same måte som i engelsk og tysk, «eat» og «essen». Etter at hanseatane kom til Noreg i mellomalderen og lånte borte ein heil haug med nedertyske ord og uttrykk, var ikkje «ete» fint nok for mange. Då var det berre dyra som åt, mens menneske spiste. På tysk er framleis «essen» det vanlege ordet, mens «speisen» kan bli oppfatta som opphøgd språk.

Det er mykje som kan vere «mat for sjela». For meg er det gjerne alt som har å gjere med språk. Det er også språket som gjev meg «mat på bordet», sidan det er yrket mitt. Eg kan då avsluttingsvis nemne at hundrevis av språkvitarar møtest annakvart år ved ein norsk forskings- eller utdanningsinstitusjon for å diskutere ulike språklege tema. Desse møta blir kalla møta om norsk språk, forkorta til Mons. Der er det verkeleg mat for språkmonsane!

NYNORSK INSPIRASJON

Ber om forslag til Årets nynorskkommune – kven er best på nynorsk i koronatida?

Kulturdepartementet skal kåre årets nynorskkommune 2020. Prisen, som er på 100 000 kroner, går til ein kommune eller fylkeskommune som tar særleg...

Tips til digital litteraturformidling på nynorsk

Kreativiteten i den digitale litteraturformidlinga blømer i desse koronatider! Utlånet av digitale bøker har auka dramatisk etter at biblioteka stengde. Her har me samla fleire tips...
Foto: Colourbox

Her finn du digitale skuleressursar på nynorsk

Her får du hjelp til å finna digitale ressursar på nynorsk til bruk i skulen. Stengde skular og digital heimeskule viser kor viktig det...
Oppe frå venstre: Arnfinn Kolerud, Linn T. Sunne, Magnhild Bruheim, Solveig B. Bendixen og Bente Bratlund. Nede frå venstre: Atle Hansen, Harald Nortun, Maria Parr, Ingunn Thon og Rune Belsvik. Foto: forlaga og Framtida.no

Her er dei 10 beste barnebøkene på nynorsk

Ein jury har nominert dei ti beste barnebøkene som er skrivne på nynorsk etter år 2000. Barn og unge frå heile Noreg har sendt...
Ordførar Jorunn Skåden delte ut bokkasse til 1. og 2. trinn ved Valestrand oppvekstsenter. Foto: Svein Olav B. Langåker

Sveio deler ut nynorske bøker for 100.000 kroner

Bruker premiepengane på nynorske bøker for barn og unge etter å ha blitt kåra til Årets nynorskkommune i fjor. –...

Tysvær snudde negativ nynorsktrend

  Elevane på nynorskskulane i Tysvær kommune valde vekk nynorsk. No har kommunen klart å snu trenden.   I 2016 ville ingen foreldre ved skulane...

MEST LESE

Ber om forslag til Årets nynorskkommune – kven er best på nynorsk i koronatida?

Kulturdepartementet skal kåre årets nynorskkommune 2020. Prisen, som er på 100 000 kroner, går til ein kommune eller fylkeskommune som tar særleg...

Nye nettsider skal inspirera til meir nynorsk – har du tips til oss?

LNK har fått seg nye nettsider, og håpar desse skal inspirera til meir og betre bruk av nynorsk. Nye...

Språk på hjernen

Forskingsdagane 2020 har fokus på hjernen. Vi som har valt å arbeide med språk, kan kanskje seiast å ha...

Ny redaktør i Syn og Segn

Astrid Sverresdotter Dypvik er tilsett som redaktør i Syn og Segn. Ho er utdanna historikar og kjem frå ei stilling i Nationen.