Heim Innspel Jamvekt og overvekt

Jamvekt og overvekt

Fleire og fleire er opptekne av å halde jamn vekt, mens det kanskje er stadig færre som har jamvekt.

I språkvitskapen snakkar ein gjerne om «jamvektlova». Dette høyrest kanskje veldig alvorleg ut, men ein får ikkje akkurat problem med politiet om ein bryt denne lova. Det dreier seg berre om ein språkleg regel som først og fremst gjeld austnorske dialekter og trøndsk, med nokon utstikkarar nordover og vestover.

Jamvektlova resulterer blant anna i det vi kallar «kløyvd infinitiv». Det er nok fleire som har høyrt om dette fenomenet. «Kløyvd» tyder i dette tilfellet det same som «spalta» eller «delt i to». Infinitivar er dei verbformene som er ubøygde, og som kan stå etter infinitivsmerket (subjunksjonen) «å»: å lese, å skrive, å gjere, å køyre.

I bokmål, altså i skriftspråket, endar alle infinitivar på –e. I nynorsk finst det ein del valfridom når det gjeld infinitivsendinga. Infinitiven kan anten ende på –a, på –e, eller ein kan bruke kløyvd infinitiv, det vil seie både –a og –e, men etter visse reglar. Bokmål hadde også kløyvd infinitiv fram til 2005, men den moglegheita er fjerna no.

I gammalnorsk enda alle infinitivane i utgangspunktet på –a, akkurat som dei framleis gjer i svensk. Men «klassisk» gammalnorsk endra seg og blei splitta i fleire og fleire dialekter, blant anna fordi vokalar i trykklette stavingar kunne bli reduserte til ein e-lyd. Sidan infinitivane enda på –a, kunne dei altså etter kvart ende på –e.

I norske dialekter skil ein i dag først og fremst mellom sørlandsk med e-infinitiv, sørvestlandsk og vestlandsk frå Rogaland og nordover med a-infinitiv, og så kjem e-infinitiven tilbake og går heilt opp til Finnmark. Austlandet og Trøndelag, inkl. Nord-Møre har kløyvd infinitiv. Dette tyder at nokre dialekter heldt på den gamle a-endinga, mens andre dialekter fekk ei svekking til –e i alle formene, mens altså austnorske dialekter og trøndsk fekk ei deling.

Grunnen til dette er å finne i dei gammalnorske stavingane. Det viser seg då at ord med kort vokal og kort konsonant føre endingsvokalen hadde meir eller mindre same vektfordeling (jamvekt) i stavinga, mens alle andre lydkombinasjonar resulterte i overvekt. Det var då berre orda med overvekt som fekk redusert endingsvokalen til –e, mens jamvektsorda heldt på a-en. Derfor skil ein mellom verbformer som gjera, vera, lesa, tala med a-endingar og køyre, elske, skrive, snakke med e-endingar. Det er dette vi kallar kløyvd infinitiv, og regelen som forklarer fordelinga av a- og e-endingar, kallar vi for jamvektslova.

No blir ein verken slankare eller tjukkare av å vite om jamvektlova. Men det er kanskje litt «kult» å kunne forklare korfor ein har kløyvd infinitiv i austnorsk og trøndsk. Og den som skjønner at dette er ein fonologisk regel (lydregel), vil kanskje lettare halde på dialekta i staden for å tru at det er skriftspråket som alltid «har rett».

NYNORSK INSPIRASJON

Seks fine julebøker på nynorsk

Mange skular og barnehagar bruker adventstida til høgtlesing kvar dag. Her får du tips til fleire gode bøker på nynorsk med god...

Vil gi utviklingsstøtte til fleire nynorske produksjonar i Den kulturelle skulesekken

Kulturtanken, Seanse, Høgskulen i Volda og fleire fylkeskommunar samarbeider om å få meir nynorsk i Den kulturelle skulesekken i ei heilt ny...

Voss herad er Årets nynorskkommune: – Det same som verdsmeister i nynorsk

Kulturdepartementet heidrar Voss herad for klar og tydeleg informasjon på nynorsk under koronakrisa. – OL-og VM-medaljer har me i bøtter...

Fem bibliotek kan bli nynorskfyrtårn

På landsmøtet i Noregs Mållag i helga lanserer direktør i Nynorsk kultursentrum Per Magnus Finnanger Sandsmark ei ny satsing på nynorskformidling i...

Tips til digital litteraturformidling på nynorsk

Kreativiteten i den digitale litteraturformidlinga blømer i desse koronatider! Utlånet av digitale bøker har auka dramatisk etter at biblioteka stengde. Her har me samla fleire tips...
Foto: Colourbox

Her finn du digitale skuleressursar på nynorsk

Her får du hjelp til å finna digitale ressursar på nynorsk til bruk i skulen. Stengde skular og digital heimeskule viser kor viktig det...

MEST LESE

Stortinget vedtok Språklova

Torsdag 25. mars vedtok Stortinget ei ny språklov for Noreg. Sjølv om Noregs Mållag har nokre punkt dei gjerne skulle sett var...

Ruset held fram som leiar i Kringkastingsringen

Inger Johanne Ruset (35) frå Valldal i Møre og Romsdal har teke attval som leiar i Kringkastingsringen. Sjølv om det første året...

Regjeringa viser vilje til meir nynorsk for barn

Nynorsk kultursentrum er glade for at Abid Q. Raja har lagt fram ei barne- og ungdomskulturmelding som peikar på eigne tiltak for...
Sentralkomiteen til Falturiltu: Hege Myklebust, Roald Kaldestad, Anna R. Folkestad, Jane Jünger og Trond Leirvik Onarheim. Foto: privat

Rekordstor tildeling til Falturiltu frå Kulturrådet

Den nynorske barne- og ungdomslitteraturfestivalen Falturiltu har nett fått tildelt 250.000 kroner frå Norsk kulturråd. Programrådet for Falturiltu skriv...